On yıl içinde silahlanma harcamaları dünyada yüzde 41 arttı ve 2025 yılı sonu itibarıyla 2 trilyon 887 milyar dolara ulaştı, dedik, önceki yazımda. Dedik ki, büyük savunma bütçeleri askeri harcamalar büyük güçlerin rekabeti ve bölgesel çatışmalar nedeniyle her yıl tarihi zirvelere ulaşıyor. Çok bilinen olay gerçekleşiyor, adeta tarihsel bir döngü gibi: Tekinsiz, belirsiz bir dünya "güçlü lider" retoriklerini besleyerek demokratik denetim mekanizmalarının zayıflamasına yol açıyor. Ülkemizde 4- 5 yıldır, en doğrusu 2018'den bu yana, emekliler çalışanlar, memurlar üzerinden patronlara ve savunmaya büyük para transferleri eşitsizliği uç noktalara tırmandırıyor, Bunu ölçen gini katsayısı 0.42 gibi tepe noktalarına çıkıyor. *** İçinde bulunduğumuz ve "demokratik" sandığımız kurumların gözü önünde, iktidar eliyle yeni bir CHP kurulabiliyor ve başına da "çok sevdiği" bir adamını atayabiliyor. Ekrem Bey'in diplomasını 31 yıl sonra iptal ederek cumhurbaşkanlığı yarışından alıkoyan, kendi diploması ise mahkemeye ibraz edilemeyen bir iktidar.

Geleceğe yönelik alınmakta olan güç pozisyonları sonucu, küresel askeri harcamalar son 10 yılda (2016-2025 yılları arasında) reel olarak tam yüzde 41 oranında artarak tarihi bir zirveye ulaştı. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) verilerine göre, 11 yıldır üst üste aralıksız büyüyen dünya askeri harcamaları, 2025 yılı sonu itibarıyla 2 trilyon 887 milyar dolarla tüm zamanların en yüksek seviyesini gördü. Bir 5-10 yıl içinde merkez partilerin ikinci üçüncü parti pozisyonlarına inme olasılığı çok yüksek. Merkez partiler, ortalığı heyecan, gerilim ve yeni kamplaşmalar sarmışken "Ve Durgun Akardı Don" kitap başlığına uygun romantik seyirci rolündeler. NATO'nun toplam harcamalarının yaklaşık yüzde 57'sini tek başına üstlenen ABD'nin savunma bütçesi, 2026 yılında ilk kez psikolojik sınır olan 1 trilyon 32 milyar dolara tırmanıyor. Ukrayna'daki çatışmaların etkisiyle Rusya savunma harcamalarını GSYH'sinin yüzde 7.5'ine, yani yıllık tahmini 190 milyar dolara (bütçesinin yaklaşık yüzde 40'ına) yükselterek tamamen bir savaş ekonomisine geçti. Gerilimin en yoğun olduğu Ukrayna'da askeri harcamalar, ülkenin GSYH'sinin tam yüzde 40'ını yutuyor (yaklaşık 84.1 milyar dolar). Asya-Pasifik'te Tayvan (yüzde 12) ve Endonezya (yüzde 6) pay ayırdı.

Bu bağlamda Rusya'ya "komünizme karşı" kurulan NATO ayakta kaldı; özellikle Biden başkanlığı döneminde ona yeni görevler yüklendi: Avrupa'yı korumanın ötesinde dünyayı korumak!!! Ukrayna üzerinde "Batılılaştırmak veya Batı ile Rusya arasında nötr kalması", Sovyet etkisinin de bu ülkede sürmesini öngören iki kampın politikaları, halklar ve ülkeler ve kamplar için büyük ve korkunç bir dram yarattı. Ukrayna'nın işgal hareketi, Batı'da "Eyvah komünizm geliyor" korkusuna benzer, bu kez Rus despotluğu Avrupa'yı ele geçirecek, gözü topraklarımızda politikasını canlandırdı. Aslında Rusya'nın Doğu Bloku'nu genişletme politikası çoktan çökmüştü ve tam tersine Batı Rusya'nın sınırlarına kadar genişlemişti. Ukrayna'nın NATO'ya girmesi, NATO savaş çarklarının doğrudan Rusya ile sınır oluşturacağı anlamına geliyordu. Avrupa'nın Rusya korkusundan çok, aslında Rusya'nın Avrupa korkusundan bahsedebiliriz. İlki İsveç Kralı XII. Karl'ın saldırısı (1708 - 1709). İkincisi, Napolyon Bonapart'ın 1812'deki Rusya seferiydi. "General Kış" olarak adlandırılan dondurucu soğuklar ve gerilla saldırıları altında geri çekilen Fransız ordusundan geriye sadece on binlerce asker kalmıştı. Hitler, Sovyetler Birliği'ni yok ederek Doğu Avrupa'da "yaşam alanı" (Lebensraum) kuracak ve komünizmi yeryüzünden silecekti. Sovyetlerin çöküşünden sonraki deneme ise Batı'nın Rusya'ya karşı doğrudan askeri saldırı biçiminde değil; ekonomik, ticari, demokrasi gibi yumuşak gücü ile oldu.

Amerikan başkanı, yine alışageldiğimiz Cumhurbaşkanı Erdoğan'a övgülerini Ankara'da basın toplantısında yineledi. Basın toplantısında ise Trump, "Cumhurbaşkanı Erdoğan harika bir lider, uzun süredir dostum, çok güçlü bir lider. Çok güçlü bir kişiliği var, bundan dolayı da bu kadar başarılı." dedi. Şu sözler de ona ait: "İlk tanıştığımız günden bu yana aramızda güçlü bir uyum var. Türkiye, liderliği döneminde çok güçlü bir ülke haline geldi." Bu arada bilmediğimiz bir nokta var. Dahası Trump'ın "güçlü kişiliğine" önce onun dokunduğu da akla gelebilir. The Economist geçen hafta Mark Rutte için Trump'ın yalakası dedi. The Economist, Rutte'nin yalakalığından bahsederken "Ama bunu hepimiz için yapıyor" da yazdı. Avrupa'nın savunma harcamalarını artırmalarını istiyordu Trump. (Nitekim Ankara'da bunu başardı.) Soruya yanıt verelim: Hayır, Trump'ı seven kimse yok. Rutte, Trump'ı sevdiğini için onu övüp durmuyordu. Suudi Prensi Muhammed bin Salman akla gelebilir. Bu şuna benzer: Kuzey Kore lideri Kim Jong-un için de "Birbirimize âşık olduk" demiştir. Kısa sürede papaz olursun Trump ile. Ama Brunson olayından sonra Trump ile Erdoğan arasında bir kriz çıkmadı. Anladığım kadarıyla cumhurbaşkanı, Trump'ı öğrendi. F-35 programına girmek için S-400'lerin Rusya'nın onayı ile üçüncü bir ülkeye satılmasının sanki önü açıldı.

Dünkü yazımda İran notlarının sonuncusu olduğunu belirtmiştim ama henüz öğleden sonra Türkiye'ye dönüş olacağı için birkaç ilginç bulacağınız konuya daha değineyim. Salı günü Tahran dışına bir yolculuğa çıktık. Gele gele muazzam bir süper ve lüks alışveriş kompleksine geldik, kentteki alış verişdokusunu da içine alan adeta bir "Küçük Tahran" yaratılmıştı. 1.5 milyar dolara mal olmuş güncel değeri 6 milyara yakın. Bu süper lüks kompleksin çevresinde çok katlı yeni bir Tahran yükselmeye başlamış. Buradan kadınların örtünme zorunluluğuna yeniden değineyim. Mahsan Amini'nin öldürülmesi üzerine başlayan "Kadın, yaşam, özgürlük" protesto hareketi bir sonuç vermiş görünüyor. Bu konuda bir geri adımın atılması beklenmiyor, yönetim "ahlak polisi" ni başörtüsü konusunda uyarmış kısmen geri çekmiş ve bu konuda toplumda bir sakinlik hâkim. Evet Tahran'dan şimdilik bu kadar... Türkiye gündemine dönebilirim artık.

Çünkü sonrasında yaşananlar Gazze dahil Filistinlilerin, Suriye'nin ve tabii ki İran'ın aleyhine sonuçlar üretmiş olmasıdır. Ancak bu iddia düzeyinde kaldı, İsrail bile bunu doğrulayıcı bir açıklama yapmadı; ABD resmi istihbarat birimleri de doğrulamadı, "Elimizde bir kanıt yok" dedi. İran'ın bu saldırıyı övdüğü biliniyor. Güvenlik uzmanları da böyle bir saldırı kararını Filistinlilerin kendi içlerinde aldıkları kanaatinde. Eğer Gazze'deki büyük katliamı, Hizbullah'ın verdiği önemli kayıpları, İsrail'in Lübnan'a saldırılarını, Suriye'de rejimin yıkılışını ve tüm savunmasının yerle bir edilişini ve İsrail'in Golan Tepeleri'ndeki işgalini genişletmesini, daha sonra İran'a saldırının önündeki engelleri aşmasını, Hizbullah liderlerini öldürmesini, sonra İran'a verdiği büyük zararı, önceden tahmin etmiş, görebilmiş olsaydı... Şüphesiz zor bir soru, yanıtını belki de hiçbir zaman bilemeyeceğimiz bir soru. İsrail'in Filistin meselesine, özellikle Gazze'ye yönelik büyük bir saldırı ile karşılık vereceğini hesap edememeyi anlamam. Son diyeceğim şudur, bununla İran notlarını ve değerlendirmelerini bitiriyorum: İran büyük bir fırsat kaçırdı.

Aslında kalabalıkların üçüncü günüydü dün ve 10 kilometrelik birbirine bağlı büyük bulvarlardan geçirilerek Azadi Meydanı'nda son buldu. Henüz barış anlaşmasının imzalanmadığı, 14 maddelik 60 günlük geçici anlaşma döneminin nasıl sonuçlanacağı belli değil. ABD Başkanı Donald Trump bitirmek istiyor ama tüm dünya İran kazandı inancı içindeyken kendisine bazı payeler verecek nasıl bir bitişi hayal ediyor, bilmiyoruz. Dünkü kortej içinde kaybolmaktan zor kurtulduktan sonra (Kırmızı renkli, İsrail'e ve Trump'a ölüm yazılı intikam bayrakları, siyah yas ve deniz dolusu Hamaney bayrakları arasından), sohbette bu muazzam gösterinin askeri yönü gündeme geldi. Bir meslektaş, "İran'ı güçlendirebilir" dedi. Trump'ın milyonların Hamaney için döktüğü gözyaşlarına ve yas gösterilerine şaşırdığını söylediğine göre, evet, Şii inancı içinde milyonların kararlılığı, direnci, haykırışları, henüz bitmeyen savaşta İran lehine masada bir koz olarak duruyor. Yaralı ama galip Irak'ta da sürecek Hamaney töreninin, İran halkının savaşı sürdürmek için büyük bir kararlılık gösterisi olduğu açık. İran yönetimi tabii ki bunu istiyordu. Anlaşma ile birlikte İran rejimi kendini güçlendirebilir. Ekonomisi yeniden sisteme entegre olabilir.

Nasıl nitelendirilir bilemedim, sanki "mahşeri kalabalık" İran'ın öldürülen dini lideri Ali Hamaney'in özellikle dünkü veda töreni için dile gelmiş bir deyim olabilir: Kelimenin doğru ifadesiyle: milyonlarca... Aslında kalabalıkların üçüncü günüydü dün ve 10 kilometrelik birbirine bağlı büyük bulvarlardan geçirilerek Azadi Meydanı'nda son buldu. Henüz barış anlaşmasının imzalanmadığı, 14 maddelik 60 günlük geçici anlaşma döneminin nasıl sonuçlanacağı belli değil. ABD Başkanı Donald Trump bitirmek istiyor ama tüm dünya İran kazandı inancı içindeyken kendisine bazı payeler verecek nasıl bir bitişi hayal ediyor, bilmiyoruz. Bir meslektaş, "İran'ı güçlendirebilir" dedi. Trump'ın milyonların Hamaney için döktüğü gözyaşlarına ve yas gösterilerine şaşırdığını söylediğine göre, evet, Şii inancı içinde milyonların kararlılığı, direnci, haykırışları, henüz bitmeyen savaşta İran lehine masada bir koz olarak duruyor. Irak'ta da sürecek Hamaney töreninin, İran halkının savaşı sürdürmek için büyük bir kararlılık gösterisi olduğu açık. Fakat öte yandan İran'ın barışa ve yaralarını sarmaya ihtiyacı büyük. Anlaşma ile birlikte İran rejimi kendini güçlendirebilir.

Önce şu notu paylaşayım: İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in cenaze törenine gelen yabancı devlet yetkililerini havaalanında bir sürpriz bekliyordu: Minab okul saldırısında öldürülen 170 kız öğrencinin çantalarıyla ve ayakkabılarıyla düzelenmiş bir "sanatsal enstalasyon". Bu kısa filmi şuradan izleyebilirsiniz: www.facebook. com/reel/1035248685723217 İran törene davet ettikleri ülkelerle de ilgili bir diplomasi uyguladı. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik hava saldırılarına karşı "uygunsuz pozisyon alan, bu saldırıları kınamayan veya savunan", tarihin yanlış tarafında yer alan ülkelerin törene davet edilmediğini resmen açıkladı. Törene Asya, Afrika ve Latin Amerika'dan 100'ün üzerinde ülkeden temsilci katıldı. İlki, İran'ın ABD askeri üslerine yaptığı saldırıların sonucu İran ile Körfez ülkeleri arasında oluşan askeri gerilim. New York Times'ta (NYT) yayımlanan bir makaleye göre, İran ile yaşanan gerilim sırasında Suudi Arabistan'ın ABD'nin Hürmüz Boğazı'nda planladığı askeri operasyonlar için hava sahasını kullanamayacağını ABD'ye bildirmesi üzerine Trump ve veliaht Prens Selman arasında çok sert telefon görüşmeleri yapıldı. (How the Iran War Ignited a Clash Between Trump and the Saudi Crown Prince) İran'ın ABD'ye karşı gösterdiği askeri direnç ve sonunda yapılan 14 maddelik anlaşma, Suudilerin İran'a karşı bir politika değişikliğine de yol açtı. Öyle ki yine NYT'de bir makaleye göre, Pakistan'da barış görüşmeleri sırasında Trump yönetimi, İsrail'in İran delegasyonuna karşı suikast hazırlığı içinde olduklarını düşünerek İsrail'i uyarmış.

Tahran geniş bulvarlar ve büyük meydanlar kenti. 10'u aşan büyük meydanı var. Düşünün, günlerdir tüm bu büyük meydanları gece 12'ye kadar insanlar dolduruyor. Şüphesiz tüm İran için büyük bir acı vardı ve İran ordusu lideri, dün, "İntikamları alınacak" açıklamasını yapıyordu yeniden. İki büyük meydan arasındaki bir veda yürüyüşü sonunda, Hamaney'in cenazesi Kum, Necef ve Kerbela şehirlerine götürüldükten sonra 9 Temmuz Perşembe günü Meşhed'de toprağa verilecek. Zorlu bir dönemden geçiyoruz, dedi; "Ali Hamaney'in şehadeti ülkeyi zayıflatmayacak, bu kayıp yolun sonu değil, İran için daha fazla dayanışma, direnç ve büyüme getirecek yeni bir dönemin başlangıcıdır" dedi. İran'ın geleceğini ve güvenliğini koruyacak en büyük gücün "ulusal birlik ve beraberlik" olduğunu söyledi. Meydanlardaki bu büyük kalabalığı işaret ederek "Terör, şiddet ve zorbalık mantığına verilmiş en sert ve kararlı yanıttır. Bu millet, liderinin uğrunda mücadele ettiği kutsal değerleri ve idealleri onun şehadetinden sonra da kararlılıkla sürdürecektir" açıklamasında bulundu. *** Biz pazartesi günü büyük yürüyüşü izleyeceğiz.

İsrail'in İran'a ve öncelikle İranlı liderleri öldürmek için başlattığı füze saldırıları sonucu 28 Şubat'ta hayatını kaybeden dini lider Ali Hamaney'in cenaze töreni için Tahran'dayız. Cenaze töreni 4 ay sonra yapılıyor ve tören bir hafta sürecek. Çeşitli dini kentlerde de tören yapılacak ve 9 Temmuz Meşhed kentinde veda töreni sona erecek. Çok sayıda ülkeden ve de Türkiye'den yüzlerce gazeteci davetli olarak tören için Tahran'da. Perşembe günü geldik ve cumartesi günü (bugün) töreni Tahran İmam Humeyni Musalla'sında (camisinde) izleyeceğiz. Tahran'a çeşitli İran kentlerinden akın var. Sonra cenazesi Kum, Necef, Kerbela kentlerine götürülecek ve sonra doğduğu kent olan Meşhed'te İmam Rıza Kutsal Türbesi'nde toprağa verilecek. Biz perşembe ve cuma günlerini Tahran'ı gezdik. Amerika'nın kışkırtmasıyla İran'a saldıran Saddam'ın Irak'ı ile savaş 20 yıl büyük acılarla bitti. İstanbul'da pasaport işlemlerini yapan genç kadından öğreniyorum; bazı günler günde 20 kadar uçak İran'a kalkıyor. Kuyruğun yüzde 90'dan fazlası İranlı ve çoğu kadın.

*** İktidarın NATO'yu da aşan NATO'cu politikası... İktidar belirsizliklerin çoğaldığı ve özellikle Avrupa'nın, öncelikle Rusya korkusunun yarattığı büyük baskı nedeniyle "güvenlik" ihtiyacının birinci plana yükselmesi sonucu, RTE iktidarına, Türkiye'ye sarılması... Bu şu açıdan önemli, iktidar bu sarılmayı, içeride muhalefetin ana partisine, seçilmiş CHP ve liderine yönelik her türlü tasfiye hareketini, Özgür Özel 'in deyimiyle "AKP/iktidar yargı kolları" aracılığıyla yürütme özgürlüğünü kullanabileceğini görmesi. Şu aşamada seçim sürecinde henüz olup bitecek tüm hukuksuzluklara karşı "NATO zırhı" nı şimdiden kuşanmış durumdalar. Özür Özel 'in fezlekesi Meclis'te kabul edilip (olmaz ya!) dokunulmazlığı mı kalktı ve mahkeme önüne çıkarıldı ve ötesi... "Türk ordusunu kullanmaya ihtiyacımız var" politikası, yani NATO zırhı göz yumulan her türlü hukuksuzluğun örtüsü olacaktır. Daha başlangıca bakın, aman gösteri yaparlar azılı anti-NATOcular düşüncesiyle 100'ü aşkın insanı tutukladılar. Baksanıza Ukrayna kök söktürüyor Rusya'ya!