Küresel imalat sanayi üretiminin yüzde 40'tan fazlasını elinde bulunduran Çin Halk Cumhuriyeti, Çin Komünist Partisi (ÇKP) tarafından yönetiliyor. Satın alma gücüne göre en büyük aktöre dönüşen Çin 24 saat, 7 gün ve bir yıl boyunca kesintisiz üretim yapabiliyor. Çin'in küresel yatırımları 2,5 trilyon doları aşarken enerji, altyapı ve emlak yatırımları hızla global hale geliyor. Almanya dünyanın en büyük üçüncü ihracatçısı ve 2 trilyon doları aşan ihracatıyla Avrupa'nın en büyük ekonomisi. Fakat hükümetin kırılgan yapısı ve hantal bürokrasi "Made in Germany" damgasını zayıflatıyor. "Made in Germany" markası ise rakibi Çin ile yarışmakta eskisi kadar bu nedenle başarı gösteremiyor.

Maliyeti belirlemenin zor fiyatı son nihai tüketiciye söylemenin ise zahmetli olduğu dönemin yegâne çıktısı fiyat istikrarının zayıflığı. Haziran 2023'ten itibaren rasyonel ekonomi politikalarına dönüş enflasyonla mücadele süreciyle perçinlendi. 3 yıl kadar süren enflasyonla mücadele sürecinde fiyatların normalleşmesi için gereken zamanın aşıldığı ve kamu harcamaları merkezli bir kesintinin zorunlu olduğu görülüyor. 2026 rakamlarına göre bir bütün halinde bakıldığında genel devlet harcamaları 600 milyar dolar seviyesinde gerçekleşecek. Türk Lirasındaki reel değerlenmenin de bir sonucu olan mevcut dolar bazlı rakamlar ilerleyen yıllarda daha iyi tahmin edilebilir. Fakat kamu harcamalarının geçen yıla göre yüzde 30'a yakın artması ve yükseliş eğiliminin gelecek yılda devam etmesi enflasyonu tek haneye indirmede zorluklara neden oluyor.

100 milyar doları aşan iktisadi üretim yapabilen Türk tarımı pek çok üründe dünyanın en büyük üreticisi. 2021'in son aylarında başlayan ve yüzde 85 ile zirve yapan enflasyon rakamları yüzde 30'lara düştü ancak hala yüksek seyrediyor. Avrupa'nın en büyük tarımsal üretim değerine sahip böylesi bir ülkenin yüksek gıda enflasyona maruz kalmasının diğer bir nedeni de aracılar şeklinde tabir edilen ve sayıları 40 bin kadar tahmin edilen çıkar grubu. Ürünün üreticide 20 lira tüketicide 200 liraya kadar sunulması böylesi bir kronik problemin çıktısı. Dünyanın en büyük et ve süt üreticilerinden biri olan Türkiye'nin böylesi bir tabloyla karşı karşıya kalması akıllara şu soruyu getiriyor. Türk tarımı 100 milyar dolarlık üretim değeri ve 40 milyar doları aşan ihracatına rağmen neden ülke içerisinde fiyatları istenilen seviyede tutamıyor. Dünyanın en büyük sebze, hububat ve meyve üreticisi olan Türkiye'de 4,5 milyonu aşkın kişi tarımda istihdam ediliyor.

35 milyonluk işgücünün 23,2 milyonu erkeklerden 11,83 milyonu kadınlardan oluşuyor. Yıllık ortalama yüzde 4-5 arasında iktisadi büyüme gerçekleştiren Türkiye için 35 milyonluk insan kaynağı gelecek yıllarda yeterli gelmeyebilir. Örneğin Türkiye ile benzer nüfusa sahip Almanya'da işgücüne katılım yüzde 77 ile çok yüksek bir seviyede yer alırken kadınlarda bu oran yüzde 74 düzeyinde. Türk istihdam piyasası yaklaşık 32,2 milyon istihdam, 16,4 milyon emekli ve 2,87 milyon işsizin yer aldığı bir yapıda. Haftalık ortalama 42 saatten uzun çalışan dünyadaki diğer örneklerine kıyasla daha fazla istihdam döneminde zaman harcayan 32,2 milyon kişi çıktı düzeyi olarak dünya ortalamasının biraz üzerinde refah elde ediyor. Uzun çalışma saatlerine kıyasla Almanya, Fransa, Japonya ve Güney Kore, Türkiye'den daha fazla gelir elde ediyor ve refah düzeyleri daha yüksek. Bu durum 32,2 milyonluk istihdam seviyesini tehlikeye düşüren ve farklı sorunları gündeme getiren bir döneme hazırlığı zorunlu hale getiriyor. 32,2 milyonluk istihdamın büyük çoğunluğu özellikle 16 milyonluk ücretli kesim yapay zekanın çok hızlı yapabildiği işlerde çalışıyor.

Hürmüz Boğazı global enerji ticaretinin yüzde 20'sinden fazlasının gerçekleştiği bir bölge. BAE, Suudi Arabistan, Kuveyt, Irak, Bahreyn, İran ve Umman'ın enerji ihracat kapısı olan boğaz global ekonominin enerji damarı olarak değerlendiriliyor. İran bu süreçte enerji tesislerine saldırılar düzenleyerek enerji arz güvenliğine ciddi tehdit oluşturuyor. Enerji fiyatlarının yükselmesi üretim maliyetlerini yukarıya doğru baskılarken enflasyon rakamları bozulmaya başladı. Bir kaos halinde boğazdan ticari gemiler enerji transferini gerekli ölçüde sağlayamıyor ve enerji fiyatları yüksek kalmayı sürdürüyor. İran-ABD-İsrail arasındaki böylesi bir çatışmanın devam edeceği ve enerji fiyatları üzerinde baskısını sürdürmesi sürpriz olmamalı. Yüksek enerji fiyatları faizleri tekrar artırma gereksinimini ortaya çıkarırken Kovid-19 sonrası yeni bir fiyat artış dalgası ürünler üzerinde görülebiliyor.

Sovyetler Birliği dağıldığında liberal düzenin kurucusu ABD tek süper güç olarak kalmıştı. Fakat bu aktörler arasında ABD gibi bir devle rekabet edebilecek tek güç Çin olarak beliriyor. 1,2 trilyon dolarlık dış ticaret fazlası ve 24 saat üretim yapma kapasitesiyle ülke dünya ticaretini domine ediyor. Avrupa Birliği ve ABD, Çin ile rekabet etmekte zorlanırken firmalarını korumaya çalışıyorlar. Çin ise askeri ve siyasi olarak değil ekonomik bir rakip olarak beliriyor. Böylesi bir durum ABD için 2. Dünya Savaşı sonrası gerçekleşmişti. Tıpkı İngiltere-Almanya çatışmasında olduğu gibi iki büyük dünya savaşını meydana getiren olaylar ABD-Çin arasında yaşanıyor.

"Made in China" markası dünya üzerindeki imalat sanayi ürünlerinin yüzde 40'ından fazlasını kapsıyor. 2025'te dış ticaret fazlası 1,2 trilyon doları aşan Çin'in 2026'da da yeni bir rekor kırması bekleniyor. Ticaret fazlasının büyük çoğunluğunu oluşturan imalat sanayi ürünlerinde "Made in China" damgası yer alıyor. Eğer Çin, ABD firmalarını da geride bırakır ve dördüncü sanayi devriminin sürükleyici gücüne dönüşürse "Made in China" markasıyla rekabet çok daha zorlu hale gelir. Dünyanın en büyük 13. sanayisini elinde bulunduran Türkiye, 250 milyar dolara yakın imalat sanayi ürünü ihraç ediyor. Dünya üzerindeki ihracata konu olan ürünlerin yüzde 95'ini üretme kapasitesine sahip olan Türk sanayisi global sanayi üretim değerinin yaklaşık yüzde 2'sini elinde bulunduruyor. Sonuç olarak Türk sanayisi eğer dünyanın ilk 10 büyük sanayi gücü olmak istiyorsa Çin ile rekabetin kaçınılmaz olduğunu göz önünde bulundurmalı ve buna göre hareket edilmeli.

Eylül 2026'da açıklanacak olan Orta Vadeli Program (2027-2029) bu nedenle önem taşıyor ve yapısal reformlarda beklentileri teşvik ediyor. Geçen yıl açıklanan OVP (2026-2028) kamu gelirleri ve harcamaları hakkında bir veri seti sunuyor. Bu veri seti içerisinde günümüz kurlarına göre ayarlama yapıldığında toplam kamu gelirleri 565 milyar dolar ve harcamaları 619 milyar dolar olarak beliriyor. Milli gelirin yaklaşık yüzde 24 olarak tahmin edilen toplam vergi gelirleri kabaca 393 milyar dolar olarak ortaya çıkıyor. 1,66 trilyon dolarlık bir milli geliri olan Türkiye ekonomisinin yaklaşık 619 milyar dolarlık kısmı kamu tarafından yönetiliyor veya kontrol altında tutuluyor. IMF'e göre Yunanistan'ın 2026'deki milli geliri 300 milyar dolar. 2025-2026 yılları arasında kamunun toplam harcama kapasitesine bakıldığında artış eğiliminin sürdüğü ve vergi gelirlerinde yükseliş göze çarpıyor. 2025'te 475 milyar dolar olan toplam devlet harcamaları, TL'deki reel değerlenmenin de etkisiyle 2026'da 619 milyar dolara yükseliyor.

Karadeniz bölgesi 8 milyon nüfusu ve 150 milyar dolara yakın üretim değeriyle Anadolu ekonomisinin bir parçası. Tarım, turizm, ticaret ve sanayi gibi farklı sektörlerin bulunduğu bölgede en gelişmiş sektör tarım olarak öne çıkıyor. Yapılan tahminler 17 milyon kişinin Karadeniz kökenli olduğu ve diğer bölgelere göre nüfus anlamında en kalabalık kişi grubunu oluşturuyor. Tarım, sanayi ve turizm merkezli bir dönüşümün tasarlandığı planda Türk Savunma Sanayi tesislerinin bölge geneline yayılması da planlanıyor. Türk Savunma Sanayi yeni yüzyılın turizm dışında en başarılı " Made in Turkey " markası olarak gelişim gösterdi. 10 milyar dolarlık ihracatın yakalandığı sektörde 100 milyar doların üzerinde proje yürütülüyor. Dünyanın en büyük 11. savunma sanayi olarak global ölçekli bir aktör haline gelen Türk Savunma Sanayi üretim tesisleri artık Karadeniz bölgesinde inşa edilecek. Türk Savunma Sanayi fabrikaları ise kamunun Karadeniz bölgesine verdiği önemin bir parçası şeklinde öne çıkıyor.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) dünyanın en büyük 15 merkez bankası arasında yer alıyor. 2023-2026 dönemi içerisinde güçlü rezerv politikasını benimseyen ve enflasyonla mücadeleyi öncelik haline getiren TCMB günümüzde global krizlerle karşı karşıya. 2023-2026 döneminde Türkiye'ye gelen doğrudan yabancı yatırım miktarında da bu nedenle bir yükseliş eğilimi görülüyor. Ocak 2023-Mart 2026 arasında çekilen doğrudan yabancı yatırım ise 38 milyar dolar civarında seyrediyor. 2026'da 15 milyar dolara yakın doğrudan yabancı yatırım tahmin ediliyor. TCMB'nin 2023-2026 döneminde karşılaştığı iç ve dış krizler güçlü rezerv politikası yardımıyla büyük ölçekli zarara neden olmadan bertaraf edildi. İran-İsrail-ABD çatışmasının gideceği yön ve yeni krizlerin teşvik edilmesi TCMB'nin güçlü rezerv politikasına olan ihtiyacı artırıyor.

Örneğin 19. yüzyılda Batılı devletlerin genelinde verginin toplam gelire oranı yüzde 9 civarında seyrediyordu. OECD'ye göre milli gelire oranla yüzde 25,7 ile 2011'de rekor kıran vergi yüzdesi ortalama yüzde 21-24 seviyesinde seyrediyor. 2025'te OECD'ye göre toplam vergilerin milli gelire oranı yüzde 24. TÜİK'in milli gelir rakamları üzerinden bir hesaplama yapıldığında 378 milyar dolarlık bir vergi ortaya çıkıyor. Böylesi bir vergi geliri Türkiye ile komşu bütün devletlerin toplam vergi gelirlerinden hatta milli gelirinden daha yüksek. Türkiye'de 5,3 milyonu aşmış vaziyette kamu istihdamı, 16,4 milyon emekli ve 20 milyon kadar sosyal yardım alan kişi bulunuyor. IMF verileri üzerinden 1,71 trilyon dolarlık 2026 yılı milli gelir rakamı beklendiğine göre kamunun toplam harcama ve ürettiği değeri bulmak mümkün. 2026 rakamına göre kamunun toplam iktisadi büyüklük içerisindeki payı 620 milyar dolar civarında. Haziran 2023'ten itibaren devam eden enflasyonla mücadele süreci de vergi ve kamu harcamalarıyla doğrudan bağlantılı.

2021-2023 dönemi enflasyonun zirve yaptığı ve fiyat istikrarının sağlanamadığı yıllar oldu. Faizlerin düşürülmesiyle başlayan ve TL'nin değer kaybıyla perçinlenen fiyat artışları Haziran 2023'te rasyonel ekonomi politikalarına dönüşle sonuçlandı. Global ortamın savaş, çatışma ve krizlerle sarsılması ise yüzde 85 ile zirve yapan enflasyonun yüzde 30'lu rakamlara takılmasına neden oldu. Enerji fiyat artışlarının getirdiği maliyet ürün gruplarında yükselişlere neden oluyor. 2026'da geçen yıla göre kamu bütçesinin yüzde 29 arttığı bir süreçte enflasyonun tam anlamıyla kontrol altına alınması da pek mümkün değil. Birçok uluslararası kuruluş Türkiye'nin 2026-2027 dönemi için enflasyon tahminlerini yükseltti. Global krizler nedeniyle yapılan artışların 2021'den itibaren süren çift haneli enflasyonun artık sonlandırılması gerektiğine işaret ettiği ise çok açık.