Bir çocuğun oyuncağını sımsıkı sarılıp "Bu benim!" demesi çoğu zaman paylaşmayı bilmemek olarak yorumlanır. Oysa bu küçücük cümlenin ardında, çocuğun gelişen benlik algısı, güven ihtiyacı ve sosyal dünyayı tanıma çabası vardır. Yaklaşık iki yaşında "benim" ve "senin" kavramlarını kullanmaya başlayan çocuk, yalnızca konuşmayı değil, hak, sınır ve aitlik duygusunu da öğrenmektedir. Çocuk büyüdükçe sahiplik anlayışı da olgunlaşır. Çocuk, kendi sınırlarını tanıdıkça başkalarının sınırlarına da saygı göstermeyi öğrenir. Psikolojide "genişletilmiş benlik" olarak tanımlanan bu yaklaşım, bireyin sahip olduğu nesneler aracılığıyla kendini ifade edebildiğini ortaya koymaktadır. "Paylaşmak zorundasın." diyerek çocuğu zorlamak, empati geliştirmek yerine onda güvensizlik oluşturabiliyor. "Bu oyuncak senin. Hazır olduğunda arkadaşınla paylaşabilirsin." cümlesi, çocuğa hem değer verildiğini hissettirir hem de paylaşmanın baskıyla değil, istekle gerçekleştiğini öğretir. Bugün "Bu benim." diyerek oyuncağına sarılan çocuk, doğru rehberlikle yarın "Bu senin hakkın." diyebilen adil, empatik ve sınırlarına sahip çıkan bir yetişkine dönüşebilir.

Birçok anne baba zaman zaman aynı cümleyi kurar, "Çocuğum çok inatçı." Ne söyleseler tersini yapan, istenilen şeyi yapmamak için direnen, bazen ağlayan, bazen öfkelenen çocuklar aileleri çaresiz bırakabilir. Bu süreç bazen yetişkinler tarafından "inatçılık" olarak yorumlanabilir. Çocuklar duygularını yetişkinler gibi ifade edemezler. Bu nedenle davranışı değiştirmeye çalışmadan önce davranışın mesajını anlamak gerekir. Oysa çocuk yetiştirmek bir üstünlük mücadelesi değildir. Çocuk kaybettiğinde ebeveyn de kaybeder. Nerede duracağını bilen çocuk kendini daha güvende hisseder. Çocuğun her istediğini yapmak ona iyilik etmek değildir. Bu nedenle çocuğun davranışlarına bakarken yalnızca onu değil, içinde bulunduğu aile ortamını da değerlendirmek gerekir. Belki de bazı çocuklar gerçekten inatçı değildir. Bir çocuğun inadı çoğu zaman karakterinin değil, karşılanmamış bir ihtiyacının sesidir. Çünkü çocuklar en çok, yanlış yaptıklarında değil, anlaşılmadıklarını hissettiklerinde zorlaşırlar.

Birçok anne baba çocuklarının yaşadığı en küçük hayal kırıklığını ortadan kaldırmak için büyük çaba gösteriyor. Çocukluk, yalnızca mutlu anıların biriktiği bir dönem değildir. Bir çocuk kaybetmeyi de öğrenmelidir, beklemeyi de. Bugün birçok çocuk fiziksel olarak güvende büyüyor ama duygusal olarak en küçük zorluk karşısında kırılabiliyor. Çünkü onları her türlü olumsuz duygudan korumaya çalışırken, aslında duygusal kaslarını geliştirme fırsatlarını da ellerinden alabiliyoruz. Ancak bazen çocukların güçlü görünmesine o kadar odaklanıyoruz ki güçlü olmanın nasıl geliştiğini unutuyoruz. Güç, zorluk yaşamadan değil, zorluklarla baş ederek oluşur. Tam tersine, gerçek sevgi bazen sınır koyabilmeyi, bazen bekletebilmeyi, bazen de onların yaşayabilecekleri küçük hayal kırıklıklarına izin verebilmeyi gerektirir. Çünkü sevgi yalnızca korumak değil, aynı zamanda güçlendirmektir. Hayatın amacı çocuklarımızı hiç üzülmeyen bireyler yapmak değildir. Çünkü gelecekte çocuklarımızın ihtiyaç duyacağı şey kusursuz bir çocukluk değil, yaşamın zorlukları karşısında ayakta kalabilecek sağlam bir ruh olabilmek. Bir diğer dikkat çekici konu ise "helikopter ebeveynlik" olarak tanımlanan yaklaşımdır. Bu ebeveynlik biçiminde anne ve babalar çocuklarının etrafında sürekli dolaşır, onların yaşayabileceği her soruna önceden müdahale etmeye çalışır. "Ben tek başıma başaramam, bir yetişkin beni kurtarmalı." Oysa yaşam, sürekli kurtarılmayı değil, sorumluluk almayı gerektirir.

Anayasa Mahkemesi'nin süresiz yoksulluk nafakasına ilişkin düzenlemeyi iptal etmesiyle birlikte kamuoyunda uzun süredir devam eden tartışma yeniden gündeme geldi. Oysa mesele yalnızca nafaka değildir. Bir evlilik birkaç dakikada sona erebilir. Bir mahkeme kararının satır aralarında çoğu zaman görünmeyen hayatlar vardır. Onlara göre hayat değişiyor, insanlar yeni bir yaşam kuruyor ve geçmişte kalan bir ilişkinin ekonomik sonuçları süresiz olarak devam etmemelidir. Diğer tarafta ise evlilik boyunca çalışma hayatından uzak kalmış, çocuk bakımını üstlenmiş ya da ekonomik bağımsızlığını kaybetmiş bireyler var. Günümüzün ekonomik koşulları düşünüldüğünde bu tartışma daha da önem kazanıyor. Aynı şekilde, yıllarca çalışarak ailenin ekonomik yükünü taşıyan tarafın emek ve sorumluluklarının da görmezden gelinmemesi gerekir. Bir evlilik sona erdiğinde yalnızca bir imza atılmaz. O imzanın ardında yeniden yönünü bulmaya çalışan hayatlar, sessiz mücadeleler ve yeniden başlama cesareti vardır. Çünkü gerçek adalet, bir tarafın kazandığı diğer tarafın kaybettiği bir düzen kurmak değil, ayrılığın ardından her iki tarafın da insan onurunu koruyabildiği bir dengeyi sağlayabilmektir.

Toplumların kültürel mirasının kuşaktan kuşağa aktarılmasında en önemli köprülerden biri aile içinde kurulan kuşaklar arası ilişkilerdir. Büyükannelerin anlattığı masallar, dedelerin yaşam tecrübeleri ve ebeveynlerin yol göstericiliği çocukların karakter gelişiminde önemli bir yer tutardı. Teknoloji çağının sunduğu imkânlarla birlikte kuşaklar arasındaki mesafenin arttığına dair güçlü bir algı oluşmuş durumda. Gençler dijital dünyanın içinde büyürken, ileri yaş kuşaklar çoğu zaman bu hızlı değişime uyum sağlamakta zorlanabiliyor. Bir taraf sosyal medya dilini konuşurken, diğer taraf yüz yüze iletişimin sıcaklığını arıyor. Bu durum zaman zaman yanlış anlamalara, iletişim kopukluklarına ve karşılıklı eleştirilere yol açabiliyor. Kuşaklar arasındaki bağın en sessiz şekilde zayıfladığı yer ise çoğu zaman evlerimizin içidir. Aynı salonda oturan insanlar farklı ekranlara bakıyor, aynı sofrada buluşan aile bireyleri farklı dünyalarda dolaşıyor. Bir çocuk gününün büyük bölümünü dijital içeriklerle geçirirken, bir büyükbaba anlatacak hikâyesini dinleyecek bir çift kulak arıyor. Modern yaşam bize hız kazandırırken, bazen yakınlığın ve paylaşımın yerini dolduramıyor. Bu iki dünyanın birbirinden uzaklaşması kayıp, birbirini anlaması ise büyük bir zenginliktir. Çünkü kuşaklar arasındaki mesafeyi kapatan şey aynı yaşta olmak değil, aynı insani duygularda buluşabilmektir.

Artık insanlar çoğu zaman bir anı yaşamak yerine onu paylaşmaya hazırlanıyor. Sohbetler derinleşmeden bitiyor, insanlar birbirini tanımadan hayatlarından çıkıyor. Çünkü bağ kurmak emek istiyor. Oysa günümüz insanı çoğu zaman güçlü görünmeye çalışırken, duygularını saklıyor, ihtiyaçlarını erteliyor ve "iyiyim" cümlesinin arkasına gizleniyor. Günübirlik hayatlar, yalnızca insanların birbirinden uzaklaşma hikâyesi değil, aynı zamanda insanın kendisinden uzaklaşmasının da hikâyesi olabilir. Belki bugün ihtiyacımız olan şey yeni insanlar değil, yeni bir hızdır. Emek ister zaman ister ve en çok da gerçekten orada kalabilmeyi ister. Çünkü çağın temposu, durup hissetmeye çoğu zaman izin vermiyor. Günübirlik hayatların görünmeyen bedellerinden biri de duygusal yorgunluk olabilir. Bu durum bireylerin yalnızca başkalarına değil, kimi zaman kendi hislerine karşı da şüphe duymasına neden olabilir. İnsan ne hissettiğini bildiğini düşünürken aslında çoğu zaman yalnızca yetişmeye çalışıyor olabilir. Belki de insanın yeniden öğrenmesi gereken şey; bir yerde kalabilmek, bir ilişkide emek verebilmek ve bazı duyguları acele etmeden yaşayabilmektir.

Modern insanın en büyük sorunu zamansızlık gibi görünüyor. Bugün ise hayatın en küçük boşlukları bile dolduruluyor. İnsan zihni yalnızca bilgi alan bir sistem değildir. Aynı zamanda anlam üreten bir yapıdadır. Bu nedenle günümüzde birçok insanın yaşadığı şey yalnızca yoğunluk değildir. Çünkü insanın içsel dünyası, modern hayatın hızına her zaman uyum sağlayamaz. Çünkü sessizlik yalnızca dış seslerin azalması değildir, aynı zamanda insanın kendi iç sesiyle karşılaşmasıdır. Ve bazen en zor karşılaşmalar, insanın kendisiyle yaptığı karşılaşmalardır. Çünkü insan yalnızca çalışan, üreten ve yetişen bir varlık değildir. İnsan aynı zamanda düşünen, hissedebilen ve anlam arayan bir varlıktır. Bu noktada asıl mesele, modern hayatı tamamen yavaşlatmak ya da teknolojiden uzaklaşmak değildir. Fakat bu akış içinde durup "ben ne hissediyorum" sorusunu sormak giderek ertelenir. Oysa insanın kendini kaybetmesi çoğu zaman büyük kırılmalarla değil, küçük ertelemelerle başlar. Bugün geldiğimiz noktada belki de en önemli ihtiyaç, dış dünyayı daha fazla kontrol etmek değil, iç dünyaya yeniden alan açabilmektir.

Teknoloji tarih boyunca insan hayatını kolaylaştırdı. Yapay zekâ çağı. Artık insanlar yalnızca bilgi almak için değil, dertleşmek, fikir almak, duygularını paylaşmak ve destek görmek için de yapay zekâ sistemlerine yöneliyor. İnsan ilişkilerinde iletişim sadece sözcüklerle kurulmaz. Özellikle kısa süren görüşmelerde, doktorun daha çok mimiklere, yüz kaslarına ve genel ruhsal duruma odaklanıp hızlıca bir değerlendirme yaparak ilaç yazması, hastada "Beni dinlemedi, sadece ilacımı yazıp gönderdi" duygusu verebilir. Yapay zekâ ise farklı bir düzlemde çalışır. Bir kişi "çok kötüyüm" yazdığında bunun genellikle üzüntü, yalnızlık, çaresizlik veya yoğun stresle ilişkili olabileceğini tahmin edebilir. "Seni anlıyorum" diyebilir. Yapay zekâ ise üzüntü yaşamaz. Çünkü bazen insanlar teknolojiye insan özellikleri yükleme eğilimi gösterir. Çünkü insan ruhu yalnızca cevap aramaz. Belki geleceğin en önemli sorusu teknoloji ne kadar gelişecek değil, insan olmanın hangi yönlerinin hiçbir zaman kopyalanamayacağı olacağıdır. Bir ekrana "Kendimi çok yalnız hissediyorum" yazıyoruz ve saniyeler içinde cevap geliyor. Çünkü insan anlaşılmayı yalnızca duymak değil, hissetmek de ister. Ama asıl soru burada ağırlaşıyor: İnsan bazen kelimelerden çok daha fazlasını arar. Yüzündeki yorgunluğu fark eden bir göz, sesindeki kırılmayı hisseden biri, "iyiyim" dediğinde aslında iyi olmadığını anlayan bir insan. Ancak insanı insan yapan şey kusursuz cevaplar vermesi değildir.

Korku, insan yaşamının en temel duygusal tepkilerinden biridir. Fobilerin temelinde de çoğu zaman zihnin tehlikeyi olduğundan daha büyük algılama eğilimi yer alır. Bu korku, gerçek risk düzeyiyle karşılaştırıldığında aşırı ve mantık dışı görünse de kişi açısından son derece gerçek ve rahatsız edicidir. Benzer şekilde örümcek fobisi olan biri, küçük ve zararsız bir örümceği ölümcül bir tehdit gibi algılayabilir. Tehdit algısı otomatik biçimde ortaya çıkar. Burada yaşanan korku, mevcut durumun gerçekliğinden çok geçmişte öğrenilmiş tehdit şemasına dayanır. Felaketleştirme eğilimindeki bir kişi, asansöre bindiğinde "Asansör bozulursa içeride kalırım, nefessiz kalırım ve kimse beni kurtaramaz" şeklinde düşünerek durumu olduğundan çok daha tehlikeli algılayabilir. Tehdit algısının büyümesinde kaçınma davranışı da kritik bir etkendir. Sürekli "Dikkat et, düşersin", "Sakın yaklaşma, kötü bir şey olur" gibi uyarılarla yetişen bireylerde tehdit algısının daha hassas gelişmesi mümkündür. İnsan zihni tekrar eden tehdit mesajlarını gerçeklik olarak kabul etme eğilimindedir. Fobilerin tedavisinde temel amaç, bireyin abartılmış tehdit algısını yeniden yapılandırmaktır. "Fobiler, zihnin verdiği yanlış alarmdır, ancak doğru farkındalık, bilimsel destek ve kontrollü yüzleşmeyle bu alarm susturulabilir, korkunun yerini yeniden güven alabilir."

Bu nedenle ölüm, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun bir şekilde, dürüst ama şefkatli bir dille anlatılmalıdır. "Uyudu", "uzun bir yolculuğa çıktı", "gitti" gibi ifadeler özellikle küçük çocuklarda kafa karışıklığına neden olabilir. "Artık nefes almıyor, yemek yemiyor ve geri gelemeyecek" gibi gerçekçi açıklamalar çocuğun zihnindeki karmaşayı azaltır. Çocuğun sorularını geçiştirmemek oldukça önemlidir. "Neden öldü?", "Ben de ölecek miyim?", "Sen de gider misin?" gibi sorular bazen yetişkinleri zorlayabilir. Çocuk bazen aynı soruyu tekrar tekrar sorabilir. "Ağlama", "Güçlü ol" gibi cümleler yerine, "Üzgün hissetmen çok normal" demek çocuğun duygusal güvenliğini destekler. Ancak zorlamak yerine çocuğun isteği dikkate alınmalıdır. Sürekli güçlü görünmeye çalışmak, çocuğun da duygularını bastırmasına neden olabilir. Çocuğa ölüm haberi verilirken, bu haberi mümkün olduğunca çocuğun en güvendiği ve duygusal bağ kurduğu kişinin vermesi önemlidir. "Şimdi çok güzel bir yerde", "Melekler onu sevgiyle karşıladı", "Cennet bahçelerinde huzurlu bir hayatı var" gibi ifadeler bazı çocuklarda rahatlatıcı bir etki oluşturabilir. Ölümü ödül gibi anlatmak ya da "ölürsen sevdiklerine kavuşursun" gibi ifadeler kullanmak özellikle hassas çocuklarda yanlış anlamalara neden olabilir. "Toprak onu şefkatle sardı", "Doğaya karıştı", "Artık acı hissetmiyor ve huzur içinde" gibi cümleler çocuğun kaybı daha yumuşak bir şekilde anlamlandırmasına yardımcı olabilir. Bu noktada yetişkinin "Ben böyle inanıyorum" ya da "Bizim ailemizde buna böyle inanılır" şeklinde açıklamalar yapması daha sağlıklı olabilir. Her çocuğun ölümü anlamlandırma biçimi farklıdır ve bu süreçte en güçlü iyileştirici unsur, çocuğun yalnız olmadığını hissetmesidir. Çocuk da sevgiyle desteklendiğinde bu süreci zaman içinde daha sağlıklı şekilde anlamlandırabilir.

Oysa bugün insanlar sadece bedensel olarak değil, zihinsel, duygusal ve ruhsal olarak da tükenmiş durumda. Şimdi ise masa başında çalışan bir insan da aynı derecede tükenmiş hissedebiliyor. İnsan bazen saatlerce uyur ama yine de dinlenemez. Günümüzde birçok insanın "hiçbir şey yapacak gücüm yok" demesinin altında çoğu zaman fiziksel değil, psikolojik tükenmişlik yatmaktadır. Oysa insan sürekli güçlü kalamaz. Sürekli üretken, motive ve enerjik olmak gerçekçi değildir. Yorulsan da devam et, kırılmış olsan da devam et, tükenmiş hissetsen de devam et. Böyle olunca insanlar dinlenmeyi bile suçluluk duyarak yaşamaya başlıyor. İnsan üzülüyor ama güçlü görünmek için susuyor. Toplumun "abartıyorsun", "takma kafana", "geçer" diyerek küçümsediği duygular aslında bireyin iç dünyasında büyük çatlaklar oluşturabiliyor. Oysa insan makine değildir. Çünkü sorun tek bir olay değildir. Belki de artık insanlara "Neden yoruldun?" diye sormaktan çok, "Ne kadar zamandır kendini taşıyorsun?" diye sormak gerekiyor. Oysa insanın doğası bu kadar tek yönlü değildir. İnsan "iyiyim" dedikçe daha çok yoruluyor, "bir şey yok" dedikçe daha fazla doluyor. İnsan bazen uyumaya değil, anlaşılmaya, bazen konuşmaya değil, susmaya, bazen de sadece olduğu gibi kabul edilmeye ihtiyaç duyar. Çünkü yorulan sadece beden değildir insanın bütün varlığıdır.

Günümüz dünyasında internet, artık yalnızca bir araç değil, yaşamın kendisiyle iç içe geçmiş bir gerçeklik. Psikoloji literatüründe internet bağımlılığı, henüz tüm yönleriyle uzlaşılmış bir klinik bir tanı çerçevesinde değerlendirilmese de ciddi bir ruh sağlığı sorunu olarak kabul edilmektedir. Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Bir genç saatlerce ders çalışmak için interneti kullanıyorsa bu bağımlılık değildir ancak sosyal medyada geçirilen saatler nedeniyle uyku düzeni bozuluyor, ders başarısı düşüyor ve kişi bundan rahatsızlık duyduğu halde duramıyorsa, burada psikolojik bir problemden söz edilebilir. İnternet bağımlılığı çoğu zaman tek başına ortaya çıkmaz. Beğeni ve onay ihtiyacı, ekran başında geçirilen süreyi artırırken, gerçek sosyal ilişkiler zayıflayabilir. Toplumsal düzeyde bakıldığında internet bağımlılığı, bireysel bir zayıflık değil, modern yaşamın bir yan etkisidir. İnternet bağımlılığı, yalnızca uzun süre çevrimiçi olmak değil, kullanımın kontrol edilememesi ve günlük yaşamın olumsuz etkilenmesiyle tanımlanan bir davranış sorunudur. Bu farkındalığın ardından, kullanım süresine yönelik somut sınırlar koymak gerekir. Ancak yalnızca sınır koymak yeterli değildir. Sonuç olarak internet bağımlılığı günümüzün görünmez ama etkili psikolojik sorunlarından biridir.