Vergiler bir yandan özel sektörün faaliyetlerini sınırlasa da öte yandan eğer hükümetler vergi gelirini doğru kullanırsa özel sektör için alt yapı yatırımlarının yapılması, ekonomik istikrarın ve hukuki düzenin sağlanması, yine özel sektörün daha rahat çalışabileceği bir ortamın yaratılmasında olumlu etkileri vardır. Ama turizmde Türkiye'de sistem çalışmıyor çünkü altyapı yatırımlarının bütçe içindeki payı çok düşük yüzde 6 dolayındadır. Maliye sıkıştıkça vergiye yüklendiği için Türkiye'de verginin bozucu etkileri daha fazla oldu. Vergi kapasitesi veya vergi potansiyeli vergi hasılatının maksimum düzeyde olabileceği sınırı gösterir. Aşırı vergi yükünün ekonomik ve sosyal anlamda bozucu etkileri vardır. Eğer yeni bir verginin veya bir vergide yüksek artışların iktisadi ajanların piyasada tercihlerini değiştirmesi ile ortaya çıkan fayda kaybı devletin kamu harcamaları yoluyla sağlayacağı faydadan daha büyük ise aşırı vergi yükü var demektir. Vergiler özel tasarruf kaybına da neden olur. Aşırı vergi yükünün bozucu etkileri; vergiden kaçınma, vergi kaçırma, yatırımların azalması, yoksullaşma ve sosyal tepkiler şeklinde ortaya çıkar.

Ocak-Mayıs 5 aylık cari açık 37,3 milyar dolar oldu. Beş ayda toplam kaybımız 55,8 milyar dolar oldu. Türkiye bir yıl içinde 242 milyar dolar dış borç ödeyecektir. Gayrimenkul dahil 220 milyar dolar net sermeye çıkışı olmuştur. Yurt dışı yerleşiklerin Türkiye ye doğrudan yatırımları 4 milyar 10 milyon dolar, Yurt içi yerleşiklerinde yurt dışındaki doğrudan yatırımları aynı şekilde 4 milyar dolar oldu. Yurt dışı yerleşiklerin vatandaşlık da verilmesine rağmen Türkiye'den 5 ayda satın aldıkları gayrimenkul 983 milyon dolar, yerleşiklerin yurt dışından satın aldıkları gayrimenkul 950 milyon dolardır. Bu nedenledir ki, 2023 Mayıs ayında 202,9 milyar dolar olan bir yıl içinde ödenmesi gereken dış borç stoku 2026 Mayıs ayında 242 milyar dolara yükseldi. Bu sene ilk beş ayda, 3,7 milyar dolar sıcak para çıktı. 3 temmuz, Merkez Bankası resmi rezervleri; Brüt rezerv 159,7 milyar dolar, Net Rezerv 55 Milyar dolar, Swap hariç net rezerv 40 milyar dolardır. Sermaye -yatırım malları oranı yüzde 13,9, Ara mallar oranı yüzde 71,7, Tüketim malları oranı yüzde 14,1'dir. Döviz krizi Türkiye de her zaman ağır ekonomik krizlere neden olmuştur.

IMF'nin, gelişmekte olan ve yükselen piyasa ekonomilerinin 2026 yılı ortalama büyüme tahmini yüzde 3,9 iken Temmuz 2026 Dünya Ekonomik Görünüm raporunda yüzde 3,8'e düşürdü. Türkiye'nin 2026 büyüme tahminini de yüzde 3,4'ten yüzde 2,9'a indirdi. Dünya Bankasının da Türkiye için 2026 büyüme tahmini yüzde 2,8'dir. Kimse Türkiye'nin orta vadeli programında yüzde 3,8 olan büyüme tahminine bakmıyor, herkesin gözü İMF ve Dünya bankası tahminlerindedir. Yüzde 2,8 ve 2,9 düzeyindeki büyüme, Türkiye'nin nüfus artışı, istihdam ihtiyacı ve kalkınması için yetersizdir. Ayrıca "iktisadi ajanların" "yatırım ve üretim kararları" nı da olumsuz etkiler. İki örnek; Şili – Pinochet (1973–1998) döneminde piyasa reformları, özelleştirmeler ve dışa açılma gerçekleştirildi; fakat ekonomik performans kesintisiz bir kalkınma başarısı değildi. 1976-1981 döneminde ekonomi yılda ortalama yaklaşık yüzde 7 büyüdü ama 1982'de yüzde -11 ve 1982 yılında yüzde 5 oranında daraldı. Güney Kore – Park Chung-hee (1961–1979) döneminde GSYH büyüdü ve fakat aynı ölçüde Güney Kore kalkındı demek mümkün değildir. Kalkınmanın, ekonomik, sosyal, demokratik ve insan hakları boyutu olduğu için, demokrasi ile kalkınma arasında ilişki de karmaşık ve karşılıklıdır. Kalkınma tam demokrasiye geçişi sağlar. Demokrasilerde kurumsal yapı oluşur. Demokrasi ve bağımsız yargı Mülkiyet güvencesi sağlar. Sosyal barış oluşur.

Morgan Stanley Capital International(MSCI), Financial Times Stock Exchange (FTSE), S Global, dünyada sermaye piyasası ve borsalar için endeks ve piyasa sınıflandırması yapar. Ekonomisi ve sermaye piyasası gelişmiş, likiditesi yüksek, kurumsal yapısı güçlü ülkeler. S Global 7 Temmuz 2026 da, Türkiye'yi piyasa sınıflandırmasının düşürülmesi ihtimali nedeniyle resmi izleme listesine aldığını açıkladı. Bu karara göre Türkiye de sermaye piyasasında; Piyasa erişebilirliği sorunları var. Açıklamada, " Bu yapısal sorunlar bir takvim yılı içinde giderilmezse, Türkiye'nin sınıflandırması ilk yıllık gözden geçirme döneminde yeniden değerlendirilecektir. '' Deniliyor. Hissedar yapısı yeterince şeffaf değil. Bazı şirketlerde gerçek nihai ortakların ve faydalanan sahiplerin zamanında ve ayrıntılı görülemediğinden şikâyet var. Bu, gerçek serbest dolaşım oranının hesaplanmasını zorlaştırıyor. Bazı küçük ölçekli şirketlerde koordineli işlem şüphesi var. Bazı fon payları ve şirketlerle bağlantılı yapılar üzerinden koordineli işlem davranışları görülüyor ve bu nedenle serbest dolaşım oranlarını yapay biçimde yüksek gösterebiliyor. Bu durum fiyat oluşumunu bozuyor; zira bu sorunlar yatırımcıların "gözlenen piyasa fiyatlarına" güvenerek portföy kurmasını ve endeks takibi yapmasını zorlaştırıyor; fiyat oluşumunu bozuyor ve oynaklığı artırabiliyor. Türkiye'nin "Information Flow / Bilgi Akışı" notu düşürüldü. MSCI, Türkiye için ''Bilgi Akışı" kriterini "+" dan "-" ye indirdi. Gerekçe olarak da, " hissedarlık yapısında sınırlı şeffaflık, koordineli işlem davranışı ve bazı borsa bilgilerinin İngilizce zamanında açıklanmaması " gösterildi. Eleştiri şöyle " 2 Mart 2026'da Borsa İstanbul'da tüm paylar için açığa satış yasağının yeniden getirildiğini ve bunun defalarca uzatıldığını; sık kural değişikliği ve sürekli kısıtlama uygulanmasının sağlıklı bir açığa satış çerçevesi için istenen bir özellik değildir" MSCI, Kasım 2026'ya kadar somut ve inandırıcı ilerleme" görülmezse, Türkiye ve uygun Türk hisseleri için nasıl işlem yapılacağına dair bir istişare süreci başlatabileceğini açıkladı. Eğer istenenler gerçekleşmezse, yabancı kurumsal yatırımcı açısından Türkiye piyasasının "yatırım yapılabilirliği" zedelenir.

BİST 100 endeksi, TÜFE ile indirgendiğinde yıllık yüzde 14,34 ve bu sene 6 aylık yüzde 7,16 oranı ile finansal yatırım araçları içinde en yüksek reel getiriyi sağladı. BİST' 100 önceki yıllarda reel kayıp getirmişti. Geçen sene Haziran 2025'te yıllık olarak TÜFE'ye göre yüzde eksi 33,48 oranında reel kayıp getirmişti. Yüzde 8'ide yüzde 100 üzerinde getiri sağladı. Yıllık brüt olarak yüzde 2,04 oranında ve net yüzde 1,73 oranında reel getiri sağladı. Mevduat faizi İTO geçinme endeksine göre; Yıllık brüt eksi yüzde 0,83 oranında reel kayıp getirdi. ALTIN fiyatları 28 Ocak 2025 günü zirve yaptı. Dolar olarak ons altın nominal fiyatı yüzde 25,05 arttı. Mayıs 2026 itibariyle ABD enflasyonu yüzde 4,2 oldu. Son bir yılda ons altın reel getiri oranı yüzde 20,01 oldu. DolaFormun Üstü Türkiye'de, 2021 sonunda TL aşırı değer kaybetti ve fakat 2023 yılından beridir de değer kazanıyor. Dolar 6 ayda yüzde eksi 7,97 ve son bir yılda yüzde 11,26 oranında reel değer kaybetti.

Sovyet yönetimi de bu bunalımı "kapitalizmin çöküşü" olarak yorumladı. Hatta daha da ileri giderek "dünya komünist olacak" diye propaganda yaptı. Ancak kamu müdahalesinin, sınırlı olması, sermaye ye özel mülkiyete, özel işletmelere, zarar vermeyecek şekilde olması gerekir. Dahası 1930 dünya buhranı tüm dünyayı olduğu gibi Türkiye'yi de etkilemişti. 1932-1938 birinci sanayi planı yapıldı. Türkiye de ilk planlama uygulaması, 17 Nisan 1934 tarihinde yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planıdır. Bu planın genel hedefi 1934-1938 yılları arasında sanayinin gelişmesini sağlamak, dışa bağımlılığı azaltmak ve ithal malların içerde üretilmesini (ithal ikamesini) sağlamaktı. Bugünde istikrar için devletin sınırlı müdahalesi gerekir. Planlama ve istikrar programı yapması gerekir. Ne var ki, Türkiye'de 2008 başkanlık sisteminden sonra devlette kurumsal yapı zayıfladı. Bunların başında devlete yeniden kurumsal yapı kazandırmak, devlette idari reform yapmak gerekir.

Söz gelimi Çin'de hakim yönetim komünist parti, eğer piyasa ekonomisi kurallarına geçiş yapmasaydı, yabancı yatırım sermayesi girmezdi. Sıralama kabaca şöyledir: Tekrar etmek gerekirse, Türkiye genellikle FM değil, "gelişmekte olan piyasa" sınıfındadır. Ancak demokrasi, hukuk, kur istikrarı, sermaye hareketleri ve borsa derinliği zayıfladığı için bazı yatırımcılar Türkiye'yi fiilen "frontier market riski taşıyan gelişmekte olan ülke" gibi görmeye başladı. Bu bağlamda; Grup UNCTAD'a göre küresel doğrudan yabancı yatırım 2024'te yüzde 11 düştü; 2025'te öncü verilere göre artış olsa da bu artışın önemli kısmı finans merkezlerinden kaynaklandı ve reel yatırım faaliyeti kırılgan kaldı. Türkiye'ye artık doğrudan yabancı yatırım sermayesi gelmiyor. · Kearney 2026 küresel FDI Confidence Index'te Türkiye ilk 25 ülke içinde yer almıyor. · Kearney 2026 Gelişen Piyasalar FDI Endeksi Türkiye 14 sırada yer alıyor.

Söz gelimi, 2021 krizinde yüzde 68,5 olan TÜFE oranı 2003 yılında 18,4'e geriledi. TÜİK Haziran ayı yıllık TÜFE oranı yüzde 32,11 oldu. 8 ay önce Kasım ayı TÜFE oranı daha düşük yüzde 31,07 idi. Yıllık enflasyonu en fazla etkileyen, gıda fiyatlarında artış yüzde 8,61, konut fiyatlarında artış yüzde 5,92 oldu. TÜİK Harcama sepetinde gıdanın payı yüzde 24,44; Konutun payı yüzde 11,40; toplam olarak yüzde 35,84'tür. Ancak işlenmiş gıda ürünleri, enerji, alkollü içecekler ve tütün ile altın hariç yıllık çekirdek (B) TÜFE oranı da yüksek 31,18 oldu. Dezenflasyonist politikaların aynı zamanda GSYH'da düşük büyüme ve imalat sanayiinde daraltıcı etkisi fazla oldu. GSYH' da büyüme oranı düştü, ekonomi yönetimi göreve başlarken Türkiye'nin büyüme oranı yüzde 5 idi. Bugün 4,5 yıl oldu.

2023 yılı Ekim ayında, altın ons fiyatı 1 848,82 dolar idi. 28 Ocak 2026 ocak ayında zirve yaptı ve 5 418,33 dolar oldu. Dünde 2 Temmuz 2026 günü 4 074,35 dolar idi. İkinci Dünya Savaşından sonra; 1944 Bretton Wood's sistemi ile bir ons altın 35 dolara bağlanmıştır. 1970 yılına kadar 35 dolar olan altının ons fiyatı, 1971 de ortalama yıllık 40,80 dolar olmuş, 1980 de 612,56 dolar olmuştur. O yıl ortalama altın ons fiyatı 271,04 dolara kadar gerilemiştir. Banknot / itibari paraya güven azalması altın talebini artırdı. Dünya Altın Konseyi, 2026'da jeopolitiğin altın için temel unsur olacağını; bunun merkez bankası talebini, ETF girişlerini ve külçe/sikke talebini desteklediğini belirtiyor. Bu platformun " Global Public Investor 2026" anket sonuçlarına göre; OMFIF anketinden çıkan sonuç, merkez bankalarının altını artık sadece fiyat getirisi için değil, jeopolitik risk, dolar sistemine güven azalması ve rezerv çeşitlendirmesi için stratejik varlık olarak gördüğüdür.

Merkez Bankası ve kamu bankaları dezenflasyonist politikalar kapsamında döviz kurlarını düşük tutmak ve TL'yi değerli kılmak için döviz satıyor. Eğer kurlarda reel artış olursa, bu ithalat fiyatlarını artırır. Türkiye'nin dış rekabet gücü düştü. TÜFE'ye göre Dolar; 2024 yılında yüzde eksi 7,4 oranında reel değer kaybetti, 2025 yılında yüzde eksi 6,82 oranında reel değer kaybetti, 2026 Mayıs ayında, yıllık eksi 11,70 oranında reel değer kaybetti. Ocak-Mayıs 2026 döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre İhracatta artış olmadı (binde 2), ithalat ise 1,1 oranında arttı. MB Resmi rezervlerinde risk Merkez Bankası resmi rezervlerini esas olarak piyasadan döviz çekerek artırdı. Mekanizma şu: MB faizleri yüzde 5 ve üzeri reel faiz seviyesinde tutuyor. Nitekim 19 Haziran 2026 haftasında TCMB'nin toplam yabancı para swap işlemlerinden kaynaklanan net döviz yükümlülüğü 18,3 milyar dolardır. 2026 Haziran ayında bankaların Merkez bankasında tuttukları karşılık 62,7 milyar dolardır. Bu nedenle Türkiye yüksek faizle (Faiz+CDS) borçlanıyor. Kapasite kullanım oranı düştü.

2000 yılında yüzde 6,5 olan işsizlik oranı on yıl sonra yüzde 14'e yükseldi, şimdi ise yüzde 8'in üzerindedir. Türkiye'nin bir işgücü planlaması ve istihdam politikası olmalıdır. 2026 Mayıs ayında, krizden çıkmaya çalışan Arjantin'de; Doğu Avrupa Ülkelerinde, Meksika ve Brezilya'da işsizlik oranları bizden düşüktür. Rusya savaş içinde ve fakat işsizlik oranları bizden düşüktür. (Aşağıdaki Tablo) Aslında Mayıs 2026 için açıklanan yüzde 8,2 oranı tartışmalıdır. Açıklanan işsiz sayısı 52 bin kişi, azalmış, Ancak aynı bir yılda TÜİK'in işsiz saydığı ve fakat iş bulsa çalışacak olanlar 378 bin kişi artmış. Burada iş aramayan işsizleri de aktif işgücüne katarsak sonuç fiili işsizlik oranı olarak yüzde 18 dolayında çıkıyor. Yükseköğrenimde işgücü planlaması yapmak gerekir. Eğitimde işgücü planlaması yapılmadığı için, Türkiye'de işgücü verimliliği düşüktür. Ortaklar "Devlet – üretici ve işçi" dir. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Sanayi Genel Müdürlüğü 2012 Mayıs ayında tarihli sanayi ve hizmetler sektörü " 81 İl Durum Raporu" açıklamıştı. Bayburt'ta Bayburt taşı ihracatı için işleme tesisleri; Kırşehir kauçuk ve ayakkabı fabrikası, Çorum'da, nohut ürünleri işleme fabrikası; Hakkâri'de deri işleme ve ürünleri tesisleri, Artvin ve Ardahan'da; Kafkas arısı üretimi ve organik bal üretimi tesisleri Gaziantep'te ve Denizli'de iplik fabrikaları kurulabilir.

Ticari kredilerde 2025 Haziran ayında takipteki kredi oranı yüzde 3,99 iken şimdi 2026 Haziran ayında yüzde 4,82'ye yükseldi. 2001 krizinde birçok banka TMSF' ye devredildi. 2000-2001 krizi sonucu TMSF'ye devredilen bankalar çoğu yabancı sermayeye doğrudan veya dolaylı olarak satıldı. Banka sayısı olarak Türkiye'de yabancı bankaların payı arttı. Bu Pay Avrupa ülkelerinde yüzde 10-15 arasındadır. Yabancı bankalar, hisselerinin yüzde 50 veya fazlası yabancılara ait olan banka lardır. Arjantin Temsilciler Meclisi'ndeki 2001 döviz kaçışı araştırmasına göre, 2001 yılı boyunca finansal sistem üzerinden yurtdışına 29,913 milyar dolar döviz transferi yapıldı. Bunun 26,118 milyar doları şirketler, 3,795 milyar doları kişiler tarafından yapıldı. Ama 2003 yılı ile 2026 Nisan arasında 787 milyar 882 milyon dolar cari açık verdik.